संस्कृत Solutions Class 6 Chapter 14 Sanskrit Deepakam

माधवस्य प्रियम्अङ् गम

वयम् अभ्यासं कुर्मः

१. चित्रं दृष्ट्वा अङ्गस्य नाम लिखन्तु ।

उत्तरम्:

२. कोष्ठकात् समुचितं क्रियापदं चित्वा उदाहरणानुसारम् अङ्गस्य कार्यं लिखन्तु ।

(दिए गए क्रियापदों में से उपयुक्त क्रिया को चुनकर अंग का कार्य लिखना है।)

यथा – नयनं – पश्यति

(क) मुखम् – ………. (चलति, हसति वदति)

उत्तरम्:  मुखम् – वदति (मुख – बोलता है।)

(ख) पादः – ……….. (लिखति, चलति पश्यति)

उत्तरम्:  पादः – चलति (पैर – चलता है।)

(ग) कर्णः – ……….. (हसति वदति, शृणोति)

उत्तरम्:  कर्णः – शृणोति (कान – सुनता है।)

(घ) नासिका – ……….. (आघ्राणं करोति, नृत्यति धावति)

उत्तरम्:  नासिका – आघ्राणं करोति (नाक – सूंघता है।)

(ङ) जिह्वा – ………… (धावनं करोति, आस्वादनं करोति, पश्यति)

उत्तरम्:  जिह्वा – आस्वादनं करोति (जीभ – स्वाद लेती है।)

३. कोष्ठकात् समुचितां संख्यां चित्वा रिक्तस्थानं पूरयन्तु। (संख्या चुनकर रिक्त स्थान भरने हैं।)

(क) मम …………. शिरः अस्ति । (एकम् अनेकं चत्वारि )

उत्तरम्:

मम एकम् शिरः अस्ति । (मेरे पास एक सिर है।)

(ख) मम …….. पादौ स्तः । (त्रयः, द्वौ, पञ्च)

उत्तरम्:

मम द्वौ पादौ स्तः । (मेरे पास दो पैर हैं।)

(ग) मम ……. केशाः सन्ति । (दश, अष्ट, बहव:)

उत्तरम्:

मम बहवः केशाः सन्ति । (मेरे पास बहुत सारे बाल हैं।)

(घ) मम ……….. दन्ताः सन्ति । (चत्वारः, अष्टाविंशतिः, द्वात्रिंशत् )

उत्तरम्:

मम अष्टाविंशतिः दन्ताः सन्ति । (मेरे पास अठाईस दांत हैं।)

(ङ) मम हस्तयोः …….. अङ्गुल्यः सन्ति । (अष्ट, दश, पञ्चदश )

उत्तरम्:

मम हस्तयो: दश अङ्गुल्यः सन्ति । (मेरे हाथों में दस उंगलियाँ हैं।)

४. कोष्ठकात् समुचितं क्रियापदं चित्वा उदाहरणानुसारं शरीराङ्गस्य नाम लिखन्तु । (क्रियापद से अंग का नाम लिखना है।)

यथा-  नयनम्।  पश्यति

(क) शृणोति – …………। (गुल्फ : चिबुकम् कर्ण:)

उत्तरम्:

शृणोति – कर्णः । (सुनता है – कान।)

(ख) धावति – ………..। (पादद्वयम्, हस्तद्वयम्, नयनद्वयम् )

उत्तरम्:

धावति – पादद्वयम् । (दौड़ता है – दोनों पैर।)

(ग) नमति – ………. । (शिर:, कूर्पर:, जङ्घा)

उत्तरम्:

नमति – शिरः । (झुकता है – सिर।)

(घ) सूचयति – ………. । (अङ्गुली, नख:, चरण:)

उत्तरम्:

सूचयति – अंगुली । (इशारा करता है – उंगली।)

(ङ) लिखति – ………… । (हस्त:, मणिबन्ध:, कटि:)

उत्तरम्:

लिखति – हस्तः । (लिखता है – हाथ।)

5. पट्टिकातः शब्दान् चित्वा यथायोग्यं गणेषु लिखन्तु । (यह स्पष्ट नहीं है, कृपया इसे स्पष्ट करें।)

उत्तरम्:

६. कोष्ठकात् समुचितं पदं चिन्वा वाक्यानि ‘रचयन्तु। (रिक्त स्थान भरकर वाक्य बनाना है।)

(क) अहं ………… गायनं करोमि । (पादेन, नासिकया, मुखेन)

उत्तरम्:  अहं मुखेन गायनं करोमि । (मैं मुँह से गाता हूँ।)

(ख) अहं ……….. धावनं करोमि । (पादाभ्यां, ललाटेन, कूर्परेण)

उत्तरम्:  अहं पादाभ्यां धावनं करोमि । (मैं पैरों से दौड़ता हूँ।)

(ग) अहं ……….. आघ्राणं करोमि । (नखै:, नासिकया, चरणेन)

उत्तरम्:  अहं नासिकया आघ्राणं करोमि । (मैं नाक से सूंघता हूँ।)

(घ) अहं ……….. श्रवणं करोमि । (कर्णाभ्याम्, नासिकया, अङ्गुष्ठैः)

उत्तरम्:  अहं कर्णाभ्याम् श्रवणं करोमि । (मैं कानों से सुनता हूँ।)

(ङ) अहं ………. भोजनं करोमि । (मुखेन पादेन, नासिकया)

उत्तरम्:  अहं मुखेन भोजनं करोमि । (मैं मुँह से खाता हूँ।)

७. पट्टिकातः समुचितं शरीराङ्गं चित्वा भगिनी कुत्र किं धरति इति सूचयन्तु।

कण्ठे ललाटे नयनयोः ओष्ठयोः पादयोः कर्णयोः हस्तयोः वामहस्ते अङ्गुल्यां नेत्रयोः

भगिनी ……….. पादुकाद्वयं धरति ।

उत्तरम्:

भगिनी  पादयोः  पादुकाद्वयं धरति ।  (बहन अपने पैरों में जूते पहनती है।)

भगिनी ………… कङ्कणानि धरति।

उत्तरम्:

भगिनी  हस्तयोः  कङ्कणानि धरति । (बहन अपने हाथों में कंगन पहनती है।)

भगिनी …………. मुद्रिका धरति ।

उत्तरम्:

भगिनी  अङगुल्यां  मुद्रिकां धरति । (बहन अपनी उंगली में अंगूठी पहनती है।)

भगिनी ……….. घटीयन्त्रं धरति ।

उत्तरम्:

भगिनी  वामहस्ते  घटीयन्त्रं धरति । (बहन अपने बाएँ हाथ में घड़ी पहनती है।)

भगिनी ……….. मालां धरति ।

उत्तरम्:

भगिनी  कण्ठे  मालां धरति । (बहन अपने गले में माला पहनती है।)

भगिनी ………… कुण्डलद्वयं धरति ।

उत्तरम्:

भगिनी  कर्णयोः  कुण्डलद्वयं धरति । (बहन अपने कानों में कुंडल पहनती है।)

भगिनी ……….. उपनेत्रं धरति ।

उत्तरम्:

भगिनी  नेत्रयोः  उपनेत्रं धरति । (बहन अपनी आँखों पर चश्मा पहनती है।)

भगिनी ………. कुङ्कुमं धरति ।

उत्तरम्:

भगिनी  ललाटे  कुङ्कुमं धरति । (बहन अपने माथे पर कुमकुम लगाती है।)

भगिनी ……… ओष्ठरागं धरति ।

उत्तरम्:

भगिनी  ओष्ठयोः  ओष्ठरागं धरति । (बहन अपने होठों पर लिपस्टिक लगाती है।)

भगिनी ……….. कज्जलं धरति ।

उत्तरम्:

भगिनी  नयनयोः  कज्जलं धरति । (बहन अपनी आँखों में काजल लगाती है।)

८. वाक्यं शुद्धम् अशुद्धं वा इति सूचयन्तु

(क) अहं कर्णाभ्यां भोजनं करोमि । (शुद्ध / अशुद्धम् ) 

(मैं कानों से खाना खाता हूँ।)

उत्तरम्:  अशुद्धम्

(ख) अहं नासिकाद्वारा श्वासं स्वीकरोमि । (शुद्धम् / अशुद्धम्)

(मैं नाक से सांस लेता हूँ।)

उत्तरम्:  शुद्धम्

(ग) अहम् अङ्गुष्ठैः गणनां करोमि । (शुद्धम् / अशुद्धम्)

(मैं अंगूठों से गिनती करता हूँ।)

उत्तरम्:  शुद्धम्

(घ) अहं नयनाभ्यां श्रवणं करोमि । (शुद्धम् / अशुद्धम्)

(मैं आँखों से सुनता हूँ।)

उत्तरम्:  अशुद्धम्

(ङ) अहं हस्तेन कार्यं करोमि । (शुद्धम् / अशुद्धम्)

(मैं हाथ से काम करता हूँ।)

उत्तरम्:  शुद्धम्