Exercise Questions (Page 33) Question 1: What is colonialism? Give three different definitions based on the chapter or on your knowledge. Answer:Colonialism: Question 2: Colonial rulers often claimed that their mission was to ‘civilise’ the people they ruled. Based on the evidence in this chapter, do you think this was true in the case of … Read more
Exercise Questions (Page 82) Question 1: Analyse how geography (particularly mountains and coastlines) guided Maratha military strategy and state formation. Answer: Question 2: Imagine you are creating a short biography of a Maratha leader for younger students. Choose one personality (Kanhoji Angre, Baji Rao I, Mahadji Shinde, Ahilyabai Holkar, or Tarabai) and write 3-4 paragraphs … Read more
Exercise Questions (Page 39) Question 1: Compare the political strategies of the Delhi Sultanate and the Mughals. What similarities and differences existed between them? Answer: Question 2: Why did kingdoms like the Vijayanagara Empire and the Ahom Kingdom manage to resist conquest for a longer time compared to others? What geographical, military, and social factors … Read more
Exercise Questions (Page 19) Question 1: What can make what is today a renewable resource non-renewable tomorrow? Describe some actions that can prevent this from happening. Answer: A renewable resource can turn non-renewable if exploited faster than it regenerates, disrupting nature’s cycles—for example, over-harvesting timber or excessive groundwater use in Punjab. Actions to Prevent This: Question … Read more
अभ्यासात् जायते सिद्धिः १. अधोलिखितप्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन द्विपदेन वा उत्तरत – (नीचे दिए गए प्रश्नों के उत्तर एक शब्द या दो शब्दों में दीजिए।) (क) उरसि किं तन्त्रं भवति? (छाती में कौन-सी यंत्रणा / प्रणाली पाई जाती है?)उत्तर – वायुबलतन्त्रम्। (वायु-बल प्रणाली।) (ख) नाभिप्रदेशे स्थिताः मांसपेश्यः किं नोदयन्ति? (नाभि के पास स्थित मांसपेशियाँ किसे गति देती … Read more
अभ्यासात् जायते सिद्धिः १. पाठे विद्यमानानां श्लोकानाम् उच्चारणं स्मरणं लेखनं च कुरुत । (पाठ में दिए गए श्लोकों का उच्चारण करें, उन्हें कंठस्थ करें और लिखकर अभ्यास करें।) २. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् एकपदेन उत्तराणि लिखत – (नीचे दिए प्रश्नों के एक-शब्द वाले उत्तर लिखिए।) (क) पाठकाः केषां सम्यक् प्रयोगं कुर्युः ? (पाठक किसका ठीक प्रकार से प्रयोग … Read more
अभ्यासात् जायते सिद्धिः १. निम्नलिखितेषु वाक्येषु रक्तवर्णीयानि स्थूलपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत – (निम्नलिखित वाक्यों में से लाल रंग के मोटे शब्दों को ध्यान में रखकर प्रश्न बनाइए।) (क) वीरवरो पत्नीं पुत्रं दुहितरञ्च प्राबोधयत्। (वीरवर ने पत्नी, पुत्री और पुत्र को जगाया।) प्रश्न (संस्कृत): कः पत्नीं पुत्रं दुहितरञ्च प्राबोधयत्? (किसने पत्नी, पुत्री और पुत्र को जगाया?) (ख) ततस्ते सर्वे … Read more
अभ्यासात् जायते सिद्धिः १. पाठम् आधृत्य उदाहरणानुगुणं लिखत ‘आम्’ अथवा ‘न’ – (पाठ के आधार पर उदाहरण देखकर ‘हाँ’ या ‘न’ लिखिए।) संस्कृत प्रश्न हिंदी अनुवाद उत्तर (क) किं वीरवरः राजपुत्रः आसीत्? क्या वीरवर सचमुच एक राजपुत्र था? आम् (ख) “किं ते वर्तनम्”? इति किं शूद्रकः अपृच्छत्? क्या शूद्रक ने पूछा – “तुम्हारा वेतन कितना है?” आम् … Read more
अभ्यासात् जायते सिद्धिः १. अधोलिखितान् प्रश्नानाम् एकपदेन उत्तरत | (नीचे दिए गए प्रश्नों के उत्तर एक शब्द में दीजिए।) (क) शुकरूपं कः धृतवान्? (तोते का रूप किसने धारण किया?) उत्तरम् – धन्वन्तरिः (भगवान धन्वंतरि ने।) (ख) धन्वन्तरिः (शुकः) कुत्र उपविश्य ध्वनिम् अकरोत्? (धन्वंतरि (तोता) कहाँ बैठकर आवाज़ करने लगा?) उत्तरम् – वृक्षे (वृक्ष पर।) (ग) अन्ते … Read more
अभ्यासात् जायते सिद्धिः १. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् एकपदेन उत्तरं लिखत – (नीचे दिए गए प्रश्नों के एक शब्द में उत्तर लिखो।) (क) अस्माकं देशे कति राज्यानि सन्ति? (हमारे देश में कुल कितने राज्य हैं?) उत्तरम् – अष्टाविंशतिः (२८) (ख) प्राचीनेतिहासे का स्वाधीनाः आसन्? (प्राचीन इतिहास में किनको स्वतंत्र कहा जाता था?)उत्तरम् – सप्तभगिन्यः (सात बहनें – पूर्वोत्तर राज्य) (ग) केषां समवायः … Read more